Küçük burjuva, uzun yıllar sürecinde oluşmuş düşünce ve alışkanlıkların dar çemberi içinde sıkışıp kalmış, bu çemberlerin dışına çıkamayıp kurulu makine gibi düşünen bir varlıktır. Ailenin, okulun, kilisenin, “hümanist” edebiyatın etkisi, “yasaların ruhu”, burjuva "gelenekleri” denilen bütün şeylerin etkisi küçük burjuvaların kafalarında bir saatin çarklarına benzer. Küçük burjuva düşüncelerinin küçük çarklarını, küçük burjuvanın rahatına düşkünlüğünü harekete getiren bir zemberek, pek karmaşık olmayan bir cihaz yaratır. Küçük burjuvaların bütün duaları, belagat niteliklerini hiç kaybetmeyen şu kelimelerden ibarettir: “Tanrım, bize acı!”
Bu dua biraz daha yetiştirilip, devlet ve toplum karşısında bir hak ve istek olarak ifade edilecek olursa, şu şekli alır: “Beni rahat bırakın, dilediğim gibi yaşayayım.”
Gazeteler küçük burjuvaya her gün; İngilizce (olarak-nba) dünyanın en iyi insanı; Fransızca, yine dünyanın en iyi insanı; Almanca ya da Rusça, her zaman asil, her zaman dünyanın en iyi insanı olduğunu aşılar.
Oysa “medeni” dünyanın bu en iyi vatandaşı, neresinden bakarsanız bakın, Hıristiyan misyoneri tarafından sorguya çekilen vahşiye benzer. Misyoner vahşiye sormuş:
- Ne istersin? demiş.
Vahşinin verdiği karşılık çok sadedir:
- Çok az çalışmak, çok az düşünmek ve daha çok yemek.
Öyle bir başka insan tipidir ki küçük burjuva, ciddi bir şekilde öğrenilen düşünme tekniği, onda düşüncenin gelişmesini durdurur. Olayların etkisiyle kendisine yabancı bir takım düşünceleri benimsediği olur küçük burjuvanın. Ama bu düşünceler onu hasta eder. Örneğin bir cilt hastalığına tutulmuş gibi, sanki böbreklerinde taş varmış gibi olur. O zaman din, karamsarlık, içki, sefahat, rezalet çıkarma, vb. gibi hastalığı, sancıları dindiren ilaçlara sık sık başvurur.
Bütün bu söylediklerimizin boş ve havada kalan birtakım sözler olmadığını göstermek için bir örnek vereceğiz: Bundan on bir yıl kadar önce isyan eden Rus işçilerinin ve köylülerinin kararlılığı sayesinde, halkın kitle halinde öldürülmesine, kazançlarını artırmak amacıyla Avrupalı efendiler tarafından dört yıldır sürdürülen bu öldürme işine (Birinci Paylaşım Savaşı'na) son verildi. Para babalarının ve siyasi maceracıların bu kanlı ve canice eylemlerinden dolayı küçük burjuvalar hem maddi, hem de ekonomik bakımdan büyük acı çektiler. Peki ama, bu çekilen acılar küçük burjuvaların “düşünce” yaşamına ne getirdi?
Bu çekilen acılar küçük burjuvalara hiçbir şey getirmedi, boşlukta dönüp duran düşüncelerinin o her zamanki sürecinde hiç bir değişiklik yapmadı. Küçük burjuva şuna inanmıştır: Din ahlakın temelidir, din olmadıkça devlet de olamaz. Oysa burjuva devletinin ahlaksız olduğu, hırsızlığa, yağmaya, emekçi halkın sömürülmesine dayandığı gün gibi apaçıktır. Savaş sırasında birbirlerini iğrenç bir şekilde öldürme ve boğazlama işinden, “Hiç bir zaman öldürmeyeceksin” ve “Kendi cinsinden olanı, kendi sevdiğin gibi seveceksin” diye buyuran Tanrıyı imdada çağırmayı gayet doğal bulmuşlardır.
Savaştan sonra, küçük burjuvaların “hümanizma”sı sadece sözden ibaret ve savaştan önceki gerçeği yabancı bir “insanseverlik” olarak kaldı. Bu hümanizm, insan kişiliği yararına hâlâ biraz teskin etme kabiliyetine sahip ise de, halk kitlelerinin çektiği acılara, bunlara yapılan zulme karşı tamamen ilgisizdir. Savaştan alınan korkunç dersler, sivrisineklerin, kurbağaların, hamam böceklerinin alışkanlıklarını nasıl hiçbir şekilde değiştirmemişse, küçük burjuvazinin psikolojisini de hiç mi hiç değiştirmemiştir.

Savaşın pazarlanışı
Kapitalist Avrupa devletleri süratle yeni bir savaşa hazırlanmaktadırlar. Askeri uzmanlar, yeni savaşın kimyasal bir savaş olacağını ve yıkımları, insanlara saldığı dehşet ve korku, 1914-1918 savaşından önceki savaşları gölgede bırakacağını ifade etmektedirler. Askeri meselelerde uzman olan bir yazar, yanılmıyorsam general Douhet, Mattina (Sabah) adlı İtalyan gazetesinin 15 Ocak 1929 tarihli sayısında Amiral Battavia’nın şu sözlerini aktarmaktadır:

“Mühendis - general Bourloen’in yaptığı hesaplara göre, uçak kullanmak koşulu ile bunlardan atılan 500 ton kadar fosgen gazı on bir hektarlık bir alanı, yani Paris şehrinin kapladığı araziyi yarım saat içinde yerle bir etmeye yeter de artar bile”.

Albay Bloch ise, şunları söylüyor:
“Bir eve düşen 500 kiloluk bir fosgen bombası, burada oturanların hepsini öldürür”.

Bu bomba patlayınca, 100 bin metreküplük bir bulut vücuda getirecek, etkisi korkunç mu korkunç olacak. 30 metre genişliğinde, 100 metre uzunluğunda bir sokak düşünelim, bu sokağın havası yerden 35 metre yüksekliğe kadar zehirlenecek. Eğer hava rüzgarlıysa, çapı bir kilometre olan bir çember içindeki delikleri, kapı ve pencere aralıkları iyi tıkanmamış evlerin hepsi zehirlenecektir. Amerika Birleşik Devletleri ordusunun kimya levazımı hizmetlerinin şefi olan general Fries şunları söylüyor:

“450 kiloluk bir levist bombası, New York’un 10 mahallesini oturulmaz hale getirecek, bu sevimli mamulü ihtiva eden yüzlerce tonluk bomba bütün New York’taki canlı şeyleri, suyu ve bütün gıda maddelerini zehirleyecek ve bunlar bir hafta süre ile kullanılamayacaktır”.

Lord Nalsburg ise, 11 temmuz 1929 tarihinde Lordlar Kamarası'nda yaptığı bir konuşmada, 40 tonluk arsin gazının bütün Londra halkını öldüreceğini haber vermişti.

“Kimya savaşının etkilerine karşı mücadele vasıtaları da mükemmelleştirilmektedir. Hızla üreyip çoğalabilecek bir mikrop ve bu mikroba karşı bir serum aranıyor. Böylece bu mikroba bulaşmış olan halk iyileşmek için serum isteyecek, serumu icat edenler de, örneğin veba aşıladıkları halka kendi koşullarını izah edeceklerdir”.

Avrupa gazeteleri yaklaşan savaş hakkında bu türlü ya da buna benzer haberleri sık sık yayınlamaktadırlar. Bu makaleleri okuyan Avrupalı küçük burjuvalar hiç şüphe yok ki, bu gazlarla çocuklarının, karılarının, ihtiyarlarının zehirleneceklerini anlayacaklardır.

Burjuvazinin sahtekarlığı

Londra’nın, Paris’in, Berlin’in büyük meydanlarından birinde birkaç hırsız, birkaç haydut toplanıp hangi mahalleyi soyalım, bu işi nasıl kıvıralım diye uluorta tartışmaya kalkışacak olsalar, küçük burjuvazi, “toplumsal bakımdan tehlikeli” olan bu vatandaşların bu mütevazı niyetlerini şu ya da bu tarzda önlemek için mutlaka harekete geçecektir. Oysa, milyonlarca insanı kitle halinde öldürme tasarılarını herkesin önünde gazetelerde, Millet Meclislerinde, Cumhurbaşkanlarının verdikleri ziyaretlerde tartışan son derece, ama cidden son derece cani ve toplumsal bakımdan tehlikeli olan “insanlara kıyanların” niyetlerini önlemek, küçük burjuvaların hiç mi hiç akıllarından geçmez.

“Hümanizma”yı bir tarafa bırakalım. Mülkiyet hakkındaki içgüdüsü ile insanoğlunun yeryüzünde yaşamasını sağlama içgüdüsü, küçük burjuvalarda bir korku, bir tasa uyandıracak gibi gelir, küçük burjuvadaki rahatına düşkünlük eğilimi kendisini: “Savaş istemiyorum!” diye haykırmaya zorlayacak gibi gelir. Yoo, hiç de böyle bir şey yaptığı yok.

Sovyet iktidarı, Avrupa hükümetlerine derhal silahları bırakma (silahsızlanma), sonra da silahları dört yıl içinde bırakma tasarısı önerdiği zaman, küçük burjuvazi bu teklifleri duymamazlıktan geldi. Bu teklifleri elbette ki duydu. Ama, dar ve gelenekler altında ezilip kalmış alan düşüncesinin işleyiş tarzı kendisine, bu basit, aydın ve kelimenin tam anlamıyla insanca olan önerinin gerçekleşmesi mümkün olmayan, tamamen hayalci bir şey olduğunu düşündürdü.

Daha başka bir çok şey küçük burjuvazinin gözüne gerçekleşemez ve hayali gibi göründü. Örneğin, Fulton’un buharlı gemisi, Yabloçkin’in elektrik ampulü, özgür ve cesur zekanın kültürü yaratan, yaşamı zenginleştiren bu gücün kazandığı sayısız zafer küçük burjuvazinin gözüne böyle görünürdü.

“Böyle gelmiş, böyle gider”

Küçük burjuvanın temel kuralı şudur: “Böyle gelmiş, böyle gider”. Bu kelimelerin çıkardığı ses, bir saat rakkasının otomatik hareketini düşündürür. Küçük burjuvazi sahiden çürümektedir. Tıpkı “her balık baştan kokar” dedikleri gibi.

Küçük burjuvazi, Sovyetler Birliği'ndeki devrimci düşünceye sahip işçilerin ve köylülerin “yırtıcılardan ve asalaklardan temizlenmiş işçi devleti kurmak” amaçlarını da hayali ve gerçekleşemez bir şey sayar.

Sovyet gazetecileri, “evdeki pislikleri” süpürüp sokağa atmakla küçük burjuvalara bol bol yedek “düşünce gıdaları” vermiş oldu. Bu çürümüş artıklarla beslenen küçük burjuva tekrar canlanır, mutlulukla gülümser, kendi soyundan olanlara göz kırpar: “Göreceksiniz bu tutmaz, yine bizim dediğimiz çıkacak”.

Sevinmeye ne hakları var: Evi her türlü pislikle kirleten, hâlâ da kirletmeye devam eden kendileri değil mi? Kibirlenmeye ne hakları var: İşçi köylü iktidarının demir bir süpürge ile temizlemeye çalıştığı pislik, çamur, toz yığını, her şey yüzyıllar boyunca bunların yarattıkları gerçek, küçük burjuva gerçeğidir.

Tanrının inayetine ve “ahiret”te cennetteki güzellerine inanmasına, lafta kalan “düşüncesi”ne rağmen, küçük burjuva son derece “maddi”dir. Her şeyden önce yeryüzündeki refahı ile, ekonomik refahı ile meşguldür. “Çok yemek, pek az çalışmak, pek az düşünmek” ister. Onun için: “İşte bak şeker azaldı, yumurta bulunmuyor, tereyağı ise aslanın ağzında…” diye mırıldanır, söylenir, sızlanır durur.

Bunların 1916′dan beri azaldığını, devrim düşmanı generaller ve küçük burjuvazinin ideolojik önderlerinin “Rusya’yı kurtarmak için” emekçi halkı öldürdüğü ve ekonomisini mahvettiği yıllarda bütün bu “gıda maddelerinin” hemen hemen yok olduğunu elbette ki unutmuştur. Örneğin Napoleon’un Moskova Seferi'nin, Kornilof, Denikin, Kolçak, Vrangel tarafından girişilen ve özel mülkiyetin türlü “idealistleri”nden ilham alan gemi azıya almış daha başka “yurtseverler” tarafından girişilen harekat yanında çocuk oyuncağına benzediğini küçük burjuva unutmuş gibidir. Yedi yıl süren savaş yüzünden mahvolan ülke ekonomisinin daha geniş çapta ve teknik bakımdan 1914 yılından öncesine oranla da mükemmel şekiller içinde geliştirildiğini küçük burjuva görmek istemez. Alışkın olduğu değerlendirmeler çemberi içinde sıkışmış kalmış olduğundan, kendisini şahsen ilgilendirmeyen her şeye karşı kayıtsızdır; ıslık çalıp: “Eskiden ne çok vardı, şimdiki ne kadar az!” der ve Sovyetler Birliği'nde aklı başında insan, işçi ve köylü kitleleri arasından çıkmış kültürlü emekçi sayısının hızla artışına da gözlerini yumar. Tabii, bunun böyle olması işine gelmez, onda düşmanlık duyguları uyandırır.

“Düşünceye karşı düşmanca bir tutum...”

Rus küçük burjuvasına, bilinmeyen zamanlardan beri karşı bir güvensizlik, hatta bir düşmanlık aşılanmıştır. Kilise buna göz kulak olmuş, edebiyat da yardım etmişti. Gogol’un Mektuplar’ından bugüne kadar gelen büyük Rus yazarları arasında, aklın yaratıcı gücünü, insanlığa ettiği büyük hizmetleri gözönünde tutarak değerlendirmiş bir kimseye pek rastlamayız. Leon Tolstoy, Günce’sine 1851 de şunları yazmıştır: “Bilinç insanın başına gelebilecek en büyük beladır”. Daha sonra Arsenyeva’ya yazdığı bir mektupta ise: “Üstün zeka insanı tiksindirir” demişti. Bu düşünce, bu büyük yazarın bütün ahlak felsefesine sızmış, büyük sanat eserleri üzerinde de etkisini göstermiştir. Dostoyevski’nin de akılla hiç başı hoş değildi. Bilinçaltının korkunç güçlerini, içgüdünün güçlerini dahice göstermiştir ama, zararlı da olmamış değildir: Leonid Andreyev’e göre düşünce insanın düşmanıdır; ayrıca, düşünceyi o bir “şehvet prensibi” heyecanın bir yüzü olarak düşünürdü. Günümüz yazarlarından yetenekli biri ise şöyle demişti:

“Düşünce acı kaynağıdır. Düşünceyi öldürecek kimsenin anısını insanlık şan ve şerefle anacaktır”

Söylemeye gerek yok. Yazar, örneğin Andreyev’in yaptığı gibi, kahramanlarına kendi duygularını ve düşüncelerini zorla kabul ettirecek yerde, Stendhal’in, Balzac’ın, Flaubert’ın yaptığı gibi bu duyguların ve düşüncelerin mantıki gelişmesini objektif bir şekilde gösteriyorsa da, bu kahramanların düşüncelerine, duygularına ve eylemlerine karşılık vermiyor. Söz konusu olan şey filan ya da falan yazar değil, son derece esaslı olan şu olaydır: Burada düşünceye karşı düşmanca bir tutum ifade edilmiştir. Oysa, gerçekten ve son derece devrimci olup, yeni sınıfın azim ve iradesini örgütleyen düşünce, yaşamı anlamlı bir eylem olarak, yaratıcı bir çalışma olarak, bütün kültür yaşamını kolektif temeller üstünde yeniden kurmak hedefini güden bir oluşum olarak düşünür. İşte bu oluşumun yanında akla düşman olan bir akım açıkça görünmektedir. Devrim hakkında saygılı bir tavırla, hatta isteyerek yazılmış birtakım kitaplarda, yazarın belki bilmeyerek, elinde olmayarak, aklın oynadığı rolü inkar etmek, aklın “akli olmayan” ya da “bilinçaltı” karşısındaki güçsüzlüğünü göstermek arzusunda olduğu sık sık görülüyor, anlaşılıyor. Bu iş iyi yapılsa, öğretici olur. Sanki bu kitapların pekçoğu kötü yazılsın diye çıkarılmış bir kanun var. Bu kitapların yazarlarının teknik zaafları yüzünden, bunlarda küçük burjuva düşüncesinin etkisini sezmek pek kolaydır. Yazar kitabın bir yerine öyle bir gaz yerleştiriyor ki, etkisinin güçlü olmamasına rağmen, hele gençleri yine de pekala zehirleyebilir.

Okuduğu zaman insana eski bir fıkrayı hatırlatan pe çok kitap var.

Fıkra şu:
Dazlak kafalı biri, uzun saçlı bir adama sormuş:
- Saçlarınızı niçin bu kadar uzattınız?
- O uzun saçlar altında benim de çıplak bir kafam var.
Verilen karşılık pek nükteli olmadıktan başka, pek doğru da değil. Bazı insanlar vardır ki, kaba saba devrimci cümleler harmanı etrafında kafalarının dazlaklığını gizlemek istedikten başka, ruhlarının boşluğunu bile kendilerinden saklamak isterler. Donetz havzasından mektup gönderen bir işçi de aşağıdaki cümleleri her halde bu türlü kitaplar yüzünden yazmış olacak:

“Kitabı açıp yirmi sayfa kadar okuyorum. Sıkıcı. Kullandığı kelimeler, hep bizim kullandığımız kelimeler ama ne yazık ki yavan, içi boş. Bu tür kitapları elime aldım mı, şu manzara gelir gözümün önüne: Bir toz bulutu kalkar, bir çıngırak sesi duyulur, arkasından bizim Zahariç çıkagelir. Bizim Lipetok kasabasında, Aleksander Zahariç diye babacan, sarhoş tipli bir polis komiseri vardı. Ara sıra oturup bizimle içki içtiği, gençlerle top oynadığı olurdu. Sonra bir kadeh yuvarladı mı sırtımıza vurur:

- Gidi melunlar, derdi, isyan etmek için daha ne bekliyorsunuz? Çünkü, burada hiç bir şeycik yok, hep endişe içinde yaşayıp duruyoruz.

Zahariç’in zoru, derdi, Anayasa'ydı. Anayasa olunca çarın yaşaması da daha kolaylaşacakmış”.

Mektubun bu bölümünü, işçi kitlelerinden birinin düşüncesinin orijinal ve ilgi çekici rolünü gösterdiğinden almadım, halk kitlelerinden bir insanın kitaplardaki samimiyetsizliği büyük bir incelikle anlamaya çoktan başladığını anlatmak için aldım. Yeni bir şey değil elbette bu. Ama bir kere daha hatırlatmak iyi olur. Evet, küçük burjuvazi büyüyor, yine palazlanıyor. Okuyucuların bundan sık sık şikayet eden mektupları geçiyor elime:

“Küçük burjuvanın zafer kazanmak için yarattığı hücuma geçiş havası içinde yaşamak çok zor”.

Bu mektubu yazan, partili olmayan, edebiyatçı ihtiyar bir kadındır. Partili olmayanlar arasında küçük burjuvanın havayı bozduğunu ilk anlayan yalnız bu kadın değildir. Yine partili olmayan bir okur, yolladığı mektupta tuhaf tuhaf homurdanıyor:

“Bir marş bestelemişler: ‘Özel ticaret yapan kadın’ın haline herkes acısın istiyorlar… Bu ne bayağılık…”

Küçük burjuvanın çevresini küçük burjuvayı yavaş yavaş “kahramanlaştıran” kendi edebiyatı sarmaktadır. Bu gayet basit bir şekilde yapılıyor: Yazar, Gogol’un Kaput hikayesinde en anlamsız kişi olan Akaki Akakyeviç’i ele alıyor, bunu İvan İliç’in ya da Leonid Andreyef’in Düşünce adlı eserindeki kahramanın düşüncesi ile süslüyor ve bu uydurma insan müsveddesini günümüzün koşullarına uyarlayarak yeni bir karakter yarattığını sanıyor. Küçük burjuva bunu okuyor, zevk alıyor, hoşuna gidiyor: “Yahu benim de derin duygularım varmış meğer!” diyor. Bizim eski bildik Makar Davuşin ve daha birçok “ezilenler ve hakaret görenlerin” yeni kitaplarında dirilttikleri şeyler işte bunlardır. “Şeker, yumurta, tereyağı bol değil” diye neredeyse Dostoyevskivari acılar çekecekler.

Kendine hayran “eşsiz kişilik”...

Görülüyor ki, küçük burjuvaların pek sevilen “eşsiz kişiliği”, mutlak özgürlüğe susamış adam “benliğini” göstermek emelinde olan ve küçümsediği gerçeği hiç mi hiç öğrenmek, bilmek istemeyen insan, modern edebiyatta yavaş yavaş yine görünmektedir. Büyük söz ustalarımızdan alınan malzeme ile yaratılmış bir kahraman hikayesini okuduktan sonra modern küçük burjuva kendine bakıp kutsal bir vecde gelir, bir mektup kaleme alır, bunda kendi portresini çizer :

“Bütün ömrümce yürüdüğüm yol taklit edilemez, eşi bulunmaz, bireysel yoldur. Çünkü, dünyada hiç kimse ömründe ne bu yolda yürüyebilir, ne de bu yolun benden önce geçilmemiş aşamalardan ilerleyebilir”.

Bereket versin bu satırları yazan kimse, kendini seyredip duyduğu hayranlığı sadece mektubunda ifade etmekle yetinmiş. Çünkü, bazen, aşağıdaki sözlerle dolu olan kitaplar da var:

“Bence eserim, şarabın verdiği mestlikten üstün, aşktan daha güçlü, uykudan daha tatlıdır”.

O kimse bu cümlenin şüpheli üslubu ile hiç şaşkına dönmeksizin, sözlerine devam ediyor:

“Sanatçıyı sıradan bir insan sayan şüphecileri, ‘yaratma’ ile mest olduğum, sıradan insandan üstün olduğum ve her şeyi bildiğim anlarda ancak kandırabilirim. Ah! Ben kanun yapan bir insan olsaydım, yeryüzünün her yerini keskin bakışları ile delebilsinler diye sanatçılara trenlerde ve uçaklarda yolculuk etmek imtiyazını verirdim”.

Yazar, büyük bir şevkle sevdiği saçma kahramanının uçup giden ve yüzeysel olan şeye karşı açıkça gösterdiği eğilimin ne kadar gülünç ve saf olduğunu anlamıyor. Edebiyat eleştirisi de bunun farkında değil. Yazarlar daha şimdiden kendilerinin “zekanın aristokratları” olduklarına inanıyorlar. Bunların eserlerini basıp yayan temiz yürekli, soylu ruhlu kimseler de bunların çok güzel olduğunu düşünüyor ve okuyucuya gittikçe daha çok lafebesi romanlar sunuyorlar. Eleştiriler birbirini yiyip duracaklarına, birbirlerinin karşısına ideolojik çizgiyi çıkarmakla uğraşacaklarına, hiç su katılmamış küçük burjuvanın edebiyata sokulduğunun farkına biraz olsun varsalar, daha iyi ederler.

Yalanın ve çürümenin 'evrimi'

Gelişen, mükemmelleşen sadece gerçek olmakla beraber, yalan da hâlâ yaşamaktadır. Yalan çok uzun zamandan beri elde ettiği mevkiini sağlamlaştırmıştır. Gelişmiyor, artık daha ince olamıyor; çelimsiz yavanlığını, bayağılığını her geçen gün biraz daha ortaya koyuyor. Burjuva düşüncesi, elli yıldır hiç bir yeni “toplumsal felsefe sistemi”, burjuvazinin dünyaya egemen olmak için doğa, tanrı, tarih tarafından yaratıldığını güçlü biçimde kanıtlayacak sistemler kuramadı. Nietzche'nin: “Yaşam saçmadır, yalan şarttır”, “insanın üstüne atılan kurttur” hakikatinde yüz kızartıcı, doğaya aykırı bir şey yoktur gibi boş laflar etmek için giriştiği teşebbüsten sonra, Spengler’in Batının Çöküşü adlı kitabı, bu soydan daha birçok kitap, burjuvazide kahramanlık, azim ve iradenin tükendiğini bütün çıplaklığı ile anlatmış, burjuvazinin kesin bir çürümeye doğru adım adım ilerlediğini göstermiştir. Elimizde Batının Çöküşü kitabında gösterilen delillerden daha çok delil var. Batı edebiyatında, vaktiyle tamamiyle yabancısı olduğu etkiler gün geçtikçe artmaktadır. Buna delil olarak, örneğin Tolstoy’un, Dostoyevski’nin, İbsen’in etkilerini sayabiliriz. İbsen’in Nora’sı ve Denizden Gelen Kadın adlı eserleri, daha başka kahramanlar, gün geçtikçe İngiliz, Fransız ve Alman romanlarının ve tiyatrolarının kadın kahramanları haline gelmektedir. “Devletin temelinin” -sağlam burjuva ailesinin- sarsıldığını gösteren de işte budur. Batı edebiyatçıları, bağımsız bir ömür sürmek için, eski küçük burjuva geleneklerini cesaretle çiğneyen “özgür kadını” gün geçtikçe daha sık olarak ele almaktadırlar. Sözde kalan bir kurtuluş mu bu? Hayır, eylem halinde olan bir kurtuluş. Kadın, büyük ticaret kurumlarının başına geçiyor, gazetecilik mesleğine, siyasete, karaborsa maceralarına atılıyor. Felsefe doktoru Eleonore Kun, Almanya’da, kadınların iktidarı ele almalarını salık vermektedir. Bunun yanında da cinsi sefahat almış yürümüştür. Kulamparalık ve zurefalık, aşağı yukarı normal bir olgu sayılıyor. Bunu salık veren dergiler çıkarılıyor. “Kulampara ve zurefa” kulüpleri, lokantaları açılmasına kanun izin veriyor. Büyük burjuvazi içinde intiharlar çoğalmış, cinayetler almış yürümüştür. Burjuva gazeteleri bunları hemen her gün hiçbir kaygı duymadan yazmaktadır. Batı Avrupa yazarları, kahramanlarını, küçük burjuvalarımızın aleyhine, Stendhal, Balzac gibi burjuva gerçeğinin ne türlü bir yalan olduğunu çoktan anlamış sanatçılardan ve bilgelerden aldıkları malzeme ile yaratmaktadırlar.

Yarınlar için didinenler...

Eleştirici düşüncenin toplumsal yaşamın bugünkü koşullar karşısında ilerlediğine işaret etmek yerinde olur. Bu ilerleme en çok Amerika Birleşik Devletleri edebiyatında hızlıdır.

Gerçek büyümekte ve mükemmelleşmektedir. Bilimsel gerçek olarak emekçileri doğa güçlerine egemen olmaya, bilincin gerçeği olarak emekçi kitleleri toplumsal üstünlüklerini, siyasi iktidarı yürütmek haklarını anlamaya doğru götürüyor. Eski toplumsal yalanın, Sovyetler Birliği'nde pek yakında birbiriyle kaynaşacak bu iki yaratıcı güç karşısına çıkarabileceği hiçbir şey yoktur. Bu yalan, kendini ancak topla ve zehirli gazla savunabilir. Bu türlü şeyleri ve küçük burjuvazinin ideolojisini böyle anlamalıdır.

Küçük burjuvaların ideolojisi ve ahlakı, kolektifçiliğe doğru yönelen insan azminin ve aklının elini kolunu iyice bağlamaya çalışır. Bu ahlak bizde dağılıp gitmekte, kaybolmaktadır. Çok çetin ve ıstıraplı olan bu oluşum, insanoğlunun kendi çevresine karşı giriştiği mücadele sayesinde kazanılmıştır. Bundan üzücü, ama önüne geçilmesi mümkün bir olgu doğmuştur. Aynı amacı güden insanlar, yarın için didinen çalışma arkadaşları, birbirleriyle ilişkilerinde ihmalci, kuru davranıyorlar, birbirlerinin değerlerini takdir etmiyorlar. Hataları göstermekte bir acelecilik ve bir üstünlük eğilimi var. İnanmış kolektifçiler oldukları halde, arkadaşları ile, hele hele kadınlarla kişisel ilişkilerinde çoğu zaman haddinden fazla bireyci davranıyorlar. Bunun küçük burjuva düşüncesinden ileri geldiğine hiç şüphe yok. Onun bıraktığı marazlı bir miras. Ama, insanoğlu kendini on yılda yeniden gençleştirecek ve bu süre içinde yeni bir ahlak, yeni “tavır ve hareket kuralları” yaratacak güçte değildir.

Bununla beraber bana öyle geliyor ki, belki de yeni bir ahlakın temelini teşkil edecek biyolojik- toplumsal bir sağlık sistemini kotarma işine şimdiden tezi yok girilebilir. Bu oluşumun kaynağı, milyonlarca küçük patronu kültürlü emekçiler, yeni devletin bilinçli kurucuları haline getirmek için bunları yeniden eğitmek gibi pek büyük bir görevle karşılaşan insanlar arasında daha zeki ve daha dostça bir birliği gerçekleştirmekteki bilinçli bir azim olmalıdır. Bu sağlık sistemini geliştirmek, insanları tatlı insan haline getirmek, küçük burjuva “ideolojisi” zehrinin dirilmesine karşı “ezilen ve hakaret gören” küçük burjuvaları kahramanlaştırmayla mücadele etme işinin eleştiricilere, siyasi yazarlara düştüğünü söylemeye hacet var mı?

Günümüzün kahramanı, “halk kitlesi”nden olan insan, kültür işçisi, partinin basit üyesi, mektup yazarı işçi, köylü, asker, okuma odasının başı, idareci görevi yüklenmiş emekçi, köylerde çalışan köy öğretmeni, genç doktor ve genç ziraat mühendisi, “tecrübeli” ve eylemli köylü, buluş yapan işçi, genellikle halk kitlelerinden olan insandır! Dikkatimizi en çok halk kitlesi içindeki bu kahramanların yetiştirilmesi üstünde toplamalıyız…

Eleştiri ve tartışma...
Halk kitlelerinin birçok şeye ihtiyacı vardır. Bu kitleye son derece az kitap verildiğini iddia ediyorum. Bu kitle edebi belagatın tatlı dilini ne yapsın. Ona gerekli olan şey modern yaşam, emekçi halkın daha iyi bir gelecek uğrunda başka memleketlerde giriştiği mücadele hakkında açık ve kesin bir şekilde ifade edilen bir gerçekle yoğrulmuş ekmektir.
Jiga Yoldaş, “dergiciliği” örgütlemekle, okuyucu kitlesinin Sovyetler Birliği'ndeki yaşamı tanımak ve öğrenmek istediğini anladığını gayet güzel gösterdi. “Kurulu makinaları andıran vatandaşlar”, beni “söz, kişi özgürlüğü” ve daha başka kutsal gelenekler aleyhinde bulunmakla eleştirme fırsatını belki de kaçırmayacaklardır. Evet, özgürlük düzensizlik haline geldiği anda, özgürlüğe karşıyım. Oysa biliyoruz ki, düzensizlik kendi gerçek toplumsal ve kültür değeri hakkındaki duyguyu kaybeden insanın içinde saklı eski küçük burjuva bireyciliğini başıboş bırakıp: “Ne sevimli, ne ilginç, ne eşi bulunmaz insanım, ama, gel gör ki, bırakmıyorlar dilediğim gibi yaşayayım” diye haykırmasıyla başlar. Haykırmaktan başka bir şey yapamadığına yine bin kere şükretsin. Çünkü, dilediği gibi hareket etmeye başlarsa, bir yandan, devrim düşmanının biri; öte yandan, adeta devrim düşmanı kadar iğrenç ve zararlı farfaranın biri olup çıkar.

Devlet yayınları daha çok dergi çıkarmalıdır. Bu dergiler birçok okuyucu yetiştirir. Ama ben dergilerimizin okuyucu kitlesinin bilinç düzeyini gerektiği kadar gözönüne aldığını ve zekasını yeteri kadar besleyebildiklerini sanmıyorum.

Polemiklere gelince; dergilerde bunların başarılı örnekleri var. Ama, işin ne olduğunu az çok bilen bir kimse olduğum halde, ben bunun neden böyle bir renk aldığını bir türlü anlamıyorum. Z yoldaş X yoldaşla niçin bir düşmanla tartışır gibi tartışıyor? Her ikisindeki o acayip ve yersiz kişisel kırgınlık tavrı nereden geliyor? Birbirlerine niçin onurlarını kırarcasına saldırıyorlar?
Polemiğe girenlerin birbirlerine hiç saygı göstermediklerini, tabii, kültür sahibi olmadıklarını da anlatan. iki düşman gibi, aynı diller kullanmalarına ne gerek var?
Edebiyat kavgalarını inceleyen birçok kitap gözümün önünde duruyor. Eski marksistler, burjuva eleştirisi ile polemiğe girmeleri eğilimlerine sakin bir tavır ile anlaşmasını bilirlerdi. Bu yüzden makaleleri son derece büyük bir ikna becerisi kazanırdı. Genç eleştirmenlerimizin, kendilerine “ideolojik çizgiyi” aslında tam bir doğruluk ve açıklık vasfına sahip çizgiyi çizerek bu örneğe uydukları söylenemez. Genç, eleştiri tartışmasının harareti içinde unutuyor ki, lafazan belagat, çoğu zaman “ana çizgi”yi karartmakta ve kalem tartışması da, hele taşradaki gençler tarafından pek anlaşılmamaktadır. Edebi eleştirinin “karanlık, karışık”, “zıtlıkla dolu” olmasından sık sık şikayet ediyor.
Edebiyata yeni yeni başlayan bir genç, Ural’dan yazdığı mektubunda diyor ki: “Moskova’da aile halinde toplanmışlar, sanki dünyada kendilerinden başka kimse yokmuş gibi tartışıyorlar”. Bir başkası ise, yazdığı mektupta alay ediyor: “Her biri kendisinin en ortodoks Marksist olduğunu iddia ediyor. Sonuç: Hepsi de ortodosks Marksisttir. Öyleyse, tartışmaya ne gerek var?”…
Eleştirmenler düşünce ayrılıklarını ve küçük ihtilafları dergilerde çıkan makalelerde öfkeli öfkeli yazılmış yersiz makalelerde değil de, düzenleyecekleri konferanslarda bir yola sokmaya başlasalar daha pratik, daha faydalı olmaz mı? Bana öyle geliyor ki, genellikle, edebiyat meseleleri hakkında kardeşçe konuşmalar yapmak için küçük küçük eleştirici ve yazar konferansları düzenlemeleri “bugünkü zihniyet”in emrettiği bir şeydir.
Maksim Gorki
1929'da yayınlanan “Küçük Burjuva İdeolojisi” adlı makalesinden